प्रबळगड आणि कलावंतीण दुर्ग

                                                          प्रबळगड आणि कलावंतीण दुर्ग

                                                                    पनवेल, रायगड

                                      गड किल्ले प्रेमी प्रतिष्ठान सोबत दुर्गभ्रमंतीचा थरारक अनुभव!!

             २५ सप्टेंबर २०२१ रात्री अकरा वाजता निमगाव म्हाळुंगी मधून गाडी पनवेलच्या दिशेने निघाली.

              शरद काळे, रविंद्र काळे, रविंद्र काळे, वैभव करपे, वैभव नरवडे, तुषार चव्हाण, सोमनाथ चव्हाण, गणेश घोरपडे, शेखर बोटकर, रवि नरसाळे, अजिंक्य मांढरे, प्रीतम वडघुले, सुमित वडघुले, प्रताप ढमढेरे, सुखदेव रणसिंग, ज्ञानेश्वर चव्हाण, शिवाजी चव्हाण, रोहन वाळके, सोहम करपे, संदीप फाळके, वेदांत देशमुख, शिवतेज भंडारे, संदेश मुरकुटे, संतोष डफळ, जालिंदर थोरात, भरत साकोरी, तुकाराम मंचरे, ओम संकपाळ, विकास मोरे आणि आयुब शेख सर्व मित्र वेगवेगळ्या गावांतून एकत्र जमलो. चंदननगर, पुणे, लोणावळा करत गाडी पहाटे चार वाजता शेडुंग गावातून पायथ्याला पोहोचली. रवींद्र काळे सरांनी सर्वांना दोन दोन सफरचंद, लिंबू, साखर लेमनगोळ्या, खारे शेंगदाणे यांचं वाटप केलं. गडावर सरबत विकत घेऊन पिण्याऐवजी आपणच आपलं सरबत करून मित्रांसोबत त्याचा आस्वाद घ्यावा, हा यामागचा हेतू. पहाटे सव्वाचार वाजता मोबाईल आणि बॅटरीच्या प्रकाशात रेल्वेच्या डब्याप्रमाणे एका मागोमाग एक करत अंधाऱ्या पायवाटेवरून सुरू झाला भ्रमंतीचा प्रवास. इतक्या सकाळी ट्रेकिंगची अनेकांची ही बहुतेक पहिलीच वेळ असावी. सोबत पंकज माने, संकेत यांसारखी चार जणांची तज्ञ टीम होतीच. मुंबईच्या परिसरात असल्यामुळे पहाटेसुद्धा हवामान अगदी दमट होते. घामांच्या अक्षरशः धारा निथळत होत्या. जणू पावसात भिजावं तसे कपडे ओलेचिंब झाले होते. एका ठिकाणी थोडासा विसावा म्हणून थांबलो.

               पंकज माने सरांनी गडाविषयी माहिती सांगितली. संकेतने दिलेली शिवरायांविषयीची गारद शिवगर्जना स्फुरण देऊन गेली. 'शिवराया असे स्फूर्तिदाता' याचा प्रत्येक क्षणी प्रत्यय येत होता.

          कलावंतीण आणि प्रबळगड हे अगदी एकमेकांना खेटून उभे असणारे दुर्ग. प्रबळगड महादेवाच्या पिंड तर कलावंतीण समोर बसलेला नंदी असे दृश्य दिसते. मध्यावर पोहोचलो. अनेक दुर्गप्रेमी तंबू ठोकून मुक्कामी राहिले होते. येथून दोन मार्ग निघतात, एक प्रबळगड आणि दुसरा कलावंतीण दुर्गाकडे. प्रबळगड केंव्हा बांधला याची इतिहासात नोंद नाही. परंतु प्रबळगडावर असलेल्या गुहांच्या अभ्यासावरुन त्यांचा कालखंड ठरवता येऊ शकतो. बुद्ध कालीन अथवा त्यानंतरच्या कालखंडात या गडाचे बांधकाम झाले असल्याचा प्राथमिक अंदाज आहे. प्रबळगडाची मोक्याची जागा पाहता परिसरातील पनवेल आणि कल्याणच्या समुद्रातील प्राचीन बंदरावर नजर ठेवण्यासाठी हा गड बांधण्यात आला असावा, असे म्हणतात. प्रबळगड हा व्यापारी मार्गावर तसेच समुद्र किनार्यापासून जवळच असलेला गड आहे. त्यामुळे शिलाहार आणि यादवांनी येथे लष्करी तळ उभारला होता. यादवांनी त्यावेळी गडास मुरंजन असे नाव दिले होते.

                  काही काळानंतर मुरंजन अहमदनगरच्या निजामशाहीच्या ताब्यात आला. त्यावेळी निजामशाहीत असलेल्या शहाजी महाराजांनी मुघलशाही, निजामशाही आणि आदिलशाही असा संघर्ष सुरु असताना मुरंजनावर आश्रय घेतला होता. मुरंजनवर त्यावेळी शहाजी राज्यांच्या सोबत त्यांच्या धर्मपत्नी जिजाबाई साहेब आणि बाळ शिवाजी देखील होते. त्यानंतर इ.स. १६३६ मध्ये माहुलीचा तह झाला, या तहानुसार मुरंजनवर मोघलांची सत्ता स्थापन झाली.

              काही काळानंतर इ. स. १६५६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मराठेशाहीचा सरदार आबाजी महादेव यास कल्याणच्या मोहिमेवर पाठवले. त्यावेळी कल्याण, भिवंडीपासून रायरीपर्यंतचा सारा मुलूख आबाजी महादेव यांनी स्वराज्यात घेतला. तेंव्हाच हा मुरंजन स्वराज्यात आला. त्यावेळी किल्ल्याचे नाव बदलून किल्ले "प्रबळगड" असे ठेवण्यात आले. ( प्रबळ गडास प्रधानगड असे देखील म्हणतात.) . इ. स. १६६५ मध्ये पुरंदरच्या तहानुसार मिर्झा राजे जयसिंग यांना दिलेल्या २३ किल्ल्यांमध्ये प्रबळगड कलावंतीण दुर्ग देखील होता. त्यावेळी मिर्झाराजे जयसिंग यांनी किल्ल्यावर राजपूत सरदार केशरसिंह यांची किल्लेदार म्हणून नेमणूक केली. त्यानंतर झालेल्या केशरसिंह राजपूत आणि मराठ्यांच्या लढाईमध्ये प्रबळगड पुन्हा स्वराज्यात आला. पुढे कंपनी सरकारने प्रबळगडला माथेरानसारखे थंड हवेचे ठिकाण म्हणून विकसित करण्याचा विचार केला होता. परंतु स्थानिक परिस्थितीमुळे ते शक्य होऊ शकले नाही.

                 पावणेसहा वाजता एका हाॅटेलात नाश्त्याची ऑर्डर देऊन प्रबळगडाकडे वाटचाल सुरू केली. थोडसं उजाडलं होतं. पायऱ्या नव्हत्याच मुळी, अक्षरशः दगडांचा खच होता. त्यावरून वाट काढत उंचच्या उंच कड्यावर चढाई सुरु केली. एका टप्प्यावर थांबत लिंबू सरबत बनवून आम्ही प्यालो. झाडांना झोके बांधलेले दिसले. मनसोक्त झुला झुलत, सफरचंद, शेंगदाणे खात भरपूर गप्पा मारल्या. काळे सरांच्या मार्गदर्शनानुसार प्लास्टिकचा कचरा योग्य ठिकाणी ठेवत कोठेही घाण केली नाही. गड आम्हाला सांगत होता, पावलांच्या ठशांशिवाय येथे काही ठेवू नका,

            सुखद आठवणींशिवाय येथून काहीही नेऊ नका! एकमेकांच्या साथीने माची प्रबळ येथे वाट काढत पोहोचलो. सलग तीन-चार तास चालून थकलेल्या शरीराला अचानक गारवा जाणवला. प्रबळ गडावरून दिसणारा कलावंतीण दुर्गाचा सुळका डोळ्यांचं पारणं फेडत होता. काय नजारा होता, बापरे! अखंड धुक्याच्या शालीचं पांघरूण आणि हिरव्या वनराईचं अंथरूण घेतलेला हा गड बघणं ही एक अनुभव संपन्न कार्यशाळाच होती. स्वर्ग म्हणतात ते हेच असावं असा विश्वास वाटू लागला.

'याच साठी केला होता अट्टाहास', अशी सर्वांची धारणा झाली. स्वच्छंदाने वाढणारी वनराई, आकाशाशी गुजगोष्टी करणारे डोंगर हा निसर्ग डोळ्यात सामावताना असे सुवर्णक्षण कॅमेऱ्यात कैद करण्याचा मोह कोणालाच आवरला नाही. 'उम्रभर जिंदा रहा मगर जिंदगी देखी नहीं असा पश्चात्ताप आम्हाला कधीच होणार नाही, याची खात्री वाटते.' पुन्हा खाली उतरून कलावंतीण दुर्गाकडे कूच करण्यासाठी आम्ही सज्ज झालो.

                              आयुष्यात अशा अनुभवांच्या संधी कधीच सोडू नयेत.

                               एक से बढकर एक गड त्याला तराजूत तोलू नये,

                              जिथं डोळ्यांचे पारणे फिटते तिथे आपण बोलू नये.

                गडकोटांचे सौंदर्य पाहून आम्ही सर्वच निःशब्द झालो होतो. उतरताना पायवाट निसरडी होत होती. जपून चालावं लागत होतं. गावातून एक कुत्रा सलग तीन-चार तास आमच्या बरोबर वरपर्यंत आला होता. जवळच्या रस्त्याची विचारणा केल्यावर गडाच्या बांधाबांधाने जवळची एक पायवाट आहे कलावंतीण दुर्गाकडे जायला हे समजले. सगळे खूश होऊन पुन्हा पाऊणतासाच्या पायपिटीनंतर मार्ग काढत कलावंतीणच्या पायथ्याशी पोहोचलो.

ताठ मानेने उभा असलेला पिवळा लालसर कातळाचा, दगडी कोरीव पायऱ्यांचा हा दुर्ग आमच्यासारख्या कित्येक गिर्यारोहकांना आव्हान देत होता.

सुरुवातीला पायऱ्यांचा लवलेशही नसणारा हा कडा चढण्यासाठी दुर्दम्य इच्छाशक्तीचा कस लागणार होता, याची सरळसरळ जाणीव होत होती. या गडाला 'मृत्यू तांडवगड' असं का म्हणतात? याची प्रचिती प्रत्यक्ष डोळ्यांनी घेतली.

                                                      हिमाचला तू असोत मोठा

                                                      तुझी हिमनगाची काया,

                                                   दौलत अमुची गडकोटांची,

                                                आमुचा रायगडीचा शिवराया!!

                             असे भाव मनामनांत होते. असे म्हणतात कि, पूर्वी कोण्या एका राजाचे कलावंती नावाच्या राणीवर खूप प्रेम होते. कलावंती राणी आपल्याला सोडून जाऊ नये, म्हणून त्या राजाने राणीला प्रबळगडाच्या शेजारी असलेल्या सुळक्यावर एक महाल बांधून दिला. कलावंतीण दुर्गचा सुळका चढण्यास अवघड असल्यामुळे आणि गिर्यारोहणाचा थरार अनुभवता येत असल्यामुळे दुर्गप्रेमी याठिकाणी येत असतात. कलावंतीण दुर्गच्या सर्वात वरच्या टोकावर गेल्यानंतर परिसरातील माथेरान, चांदेरी, पेब दुर्ग, इर्शलगड, कर्नाळा किल्ला आणि समोर पनवेल तसेच नवी मुंबई शहर सहजपणे दिसते.

                           माची प्रबळ गावाच्या संरक्षकासारखा त्यांच्या मागे उभा असलेला हा मुरंजन डोंगर माची प्रबळ गावातील लोकांचे श्रद्धास्थान आहे. तसेच कलावंतीण दुर्गाशी माचीप्रबळ गावामधील आदिवासी लोकांचे खूप जिव्हाळयाचे नाते आहे. परिसरातील लोक प्रबळगडावरील मंदिरामध्ये पूजा करतात. गिर्यारोहणाचा थरार अनुभवण्यास उत्सुक असलेल्या गिरीप्रेमींसाठी प्रबळगड (मुरंजन / प्रधानगड) आणि कलावंतीण दुर्गचे गिर्यारोहण एक पर्वणी आहे. आपण फक्त वर्ष बदलताना पाहतो. या गडकोटांच्या तट-बुरुजांनी, चिर्‍यांनी, दगडधोंड्यांनी अख्ख्या पिढ्या बदलताना पाहिल्यात.

                      काही मित्र परिस्थितीची गंभीरता ओळखत मध्यावर थांबले. बरेचसे टोकावर पोहोचले. वर पोहोचलेल्या आमच्या ग्रुपमधल्या मावळ्यांची शिवगर्जना स्पष्ट ऐकू येत होती. घट्ट काळजाचे, प्रयत्नांची पराकाष्टा करणारे आमचे ग्रुपचे मावळे पुन्हा खाली उतरले. ढासळलेल्या आत्मविश्वासाच्या कमानी सावरणारी ही ठिकाणं. कधी निराशा,अपयश वाट्याला आलं की खुशाल सह्याद्रीच्या कुशीत शिरावं. मनसोक्त फिरावं, हिंडावं. नवीन उभारी येईल मनाला!

                  News18 लोकमत न्युज रिपोर्टर विलास बडे अचानक भेटले. खूप गप्पा मारल्या. मध्यावर बसलेल्या आमच्या मित्रांना 'आपत्ती व्यवस्थापन हेलिकॅप्टर बोलावू का?' अशी त्यांनी गंमत करत विनोद निर्मिती केली. पुन्हा तासभर उतरून भात, बटाटा, चवळीच्या भाजीचा आम्ही नाश्ता केला. मस्तपैकी चहा पीत पडणाऱ्या पावसाचा आनंद लुटला. गाडीत बसून लोणावळ्या नजीकच्या शिवराज हॉटेल (बुलेट थाळी फेम) मध्ये भरपेट जेवण केलं.

                  शिवरायांच्या पायाशी जडलेली नजर सुटू नये यासाठी आणखी गड पाहण्याचा निश्चय करत , उत्कृष्ट, मैत्रीपूर्ण गडकिल्ले प्रेमी ग्रुप, आयोजक रविंद्र काळे सरांचे अतुलनीय नियोजन, खिशाला परवडणारा फक्त ९१५ रुपयांचा खर्च आणि अखंड प्रेरणादायी अनुभवांची शिदोरी घेऊन आम्ही परतीचा प्रवास सुरू करत घरी पोहोचलो. गड किल्ल्यांच्या सहवासात अनुभव संपन्न होत आपल्या सर्वांचं आयुष्य बहरत जावो,

या ग्रुपमधील माणसांच्या सहवासाच्या अस्तित्वाचा सुगंध दरवळत राहो, हीच सदिच्छा!!

जय भवानी, जय शिवराय!!

आयोजक

श्री.रविंद्र काळे सर

(गड किल्ले प्रेमी प्रतिष्ठान निमगाव म्हाळुंगी)

90964 65675

शब्दांकन

श्री.आयुब शेख सर

(शिक्षक, पुणे महानगरपालिका)

9552941271